Social return en sociaal inkopen bij kerstpakketten

De eerlijke uitkomst staat vooraan

Dit is de enige categorie op deze pagina's waar het antwoord meestal "nee" is, en dat is precies waarom zij hier staat. Er wordt veel op gezocht, en het antwoord dat mensen zoeken bestaat niet in de vorm die zij verwachten.

Drie dingen tegelijk:

• Er is geen productgroep Kerstpakketten in de MVI-criteriatool van de Rijksoverheid. Van de 48 productgroepen gaat er geen enkele over relatiegeschenken.
• Kerstpakketten zijn een levering, en een groot deel van de opdrachtgevers past Social Return alleen toe op werken en diensten.
• Geen enkele van de 74 geldende alleenrechtverordeningen in de landelijke regelgevingsbank gaat over kerstpakketten of relatiegeschenken.

Er is dus geen kant-en-klaar criterium, geen standaardpercentage en geen juridische figuur die speciaal voor deze categorie is bedacht.

Den Haag laat de spanning goed zien

Toch is het geen categorie waar niemand aan denkt. De Beleidsregels social return Den Haag 2024 openen met de zin dat de gemeente "niet alleen een 'product'" koopt, en noemt in dat rijtje naast een weg en een schoongemaakt gebouw uitdrukkelijk kerstpakketten.

En dan legt hetzelfde document in artikel 2 de werkingssfeer vast: social return wordt toegepast "bij aanbestedingen die betrekking hebben op werken en diensten" boven het drempelbedrag.

Kerstpakketten staan dus in de toelichting als voorbeeld van maatschappelijk inkopen, maar vallen buiten de regeling zelf. Dat is geen inconsistentie: het laat zien dat sociaal inkopen breder is dan Social Return, en dat de twee niet hetzelfde zijn.

Wat er dan wél te kiezen valt

Wat overblijft is de inkoopkeuze, en die is in deze categorie ongewoon direct. Bij schoonmaak of vervoer koop je arbeid in en gaat de sociale winst over wie dat werk uitvoert. Bij een kerstpakket koop je een doos, en de sociale winst zit in wie hem heeft samengesteld en ingepakt.

Dat werk is klassiek werk voor sociale werkbedrijven. Waterschap Rivierenland rekent in zijn Handboek Social Return de logistieke diensten, met verpakkingswerkzaamheden en logistieke afwikkeling, tot de werksoorten die zich lenen voor alle vier de constructies waarin SW-geïndiceerden kunnen worden ingezet.

Een pakket dat door zo'n bedrijf is samengesteld, is dus geen symboolaankoop. Het is werk dat feitelijk door de doelgroep is gedaan.

Twee vragen die je apart moet houden

Is dit sociaal inkopen? Ja, als je bewust kiest voor een leverancier die mensen uit de doelgroep werk biedt, bijvoorbeeld een PSO-gecertificeerde organisatie of een sociale onderneming. Aanbieders die zo werken staan in het aanbiedersregister.

Telt het mee voor mijn eigen Social Return-verplichting? Dat is een andere vraag, en die beantwoordt alleen je opdrachtgever. Er bestaat geen landelijke regel dat inkoop bij een sociale onderneming als invulling meetelt. Sommige opdrachtgevers staan het toe, soms tegen een deel van de inkoopwaarde, andere niet. Wat er bij jouw opdrachtgever geldt, staat op zijn pagina in het register en in de uitleg over Social Return invullen.

En de voorbehouden opdracht?

Voor de volledigheid: artikel 2.82 van de Aanbestedingswet laat toe dat een aanbestedende dienst de deelneming voorbehoudt aan sociale werkplaatsen en aan ondernemers die integratie van gehandicapten of kansarmen tot hoofddoel hebben, mits minstens 30 procent van hun werknemers tot die groep behoort. Dat instrument staat open voor leveringen zo goed als voor diensten.

In de praktijk speelt het bij kerstpakketten zelden, omdat zo'n order meestal onder de aanbestedingsdrempel blijft en het voorbehoud in de aankondiging van de opdracht moet staan. Hoe die route werkt, staat in de voorbehouden opdracht.