Wat is een voorbehouden opdracht?

De markt afsluiten, met toestemming van de wet

De meeste instrumenten voor sociaal inkopen leggen een voorwaarde op aan de winnaar. De voorbehouden opdracht doet iets ingrijpenders: die bepaalt vooraf wie überhaupt mag inschrijven.

Artikel 2.82 van de Aanbestedingswet 2012 staat dat toe voor sociale werkplaatsen, voor ondernemers die "de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen tot hoofddoel hebben", en voor programma's voor beschermde arbeid. De wet stelt daar één harde eis bij: ten minste 30 procent van de werknemers van die werkplaats, onderneming of dat programma moet gehandicapt of kansarm zijn.

Dat is geen streefgetal en geen richtlijn. Het is de grens waarop de rechtmatigheid van het voorbehoud rust.

Waar de 30 in PSO 30+ vandaan komt

Diezelfde 30 procent is de reden dat het PSO 30+-certificaat bestaat. De Prestatieladder Socialer Ondernemen kent drie treden, en daarbovenop een aparte aanduiding voor organisaties die aan de wettelijke drempel voldoen. De beleidsnotitie van Zaanstreek-Waterland legt de link expliciet: organisaties die aan de criteria van artikel 2.82 voldoen "worden ook wel 30+- of Abw-organisaties genoemd".

Het certificaat is niet de enige manier om het aan te tonen. Dezelfde regio accepteert dat een onderneming die het certificaat nog niet heeft, met een vergelijkbare certificering of een accountantsverklaring aantoont dat zij aan gelijke criteria voldoet. In de praktijk is het certificaat wel de eenvoudigste route, omdat een opdrachtgever er niets zelf aan hoeft te controleren.

De regel die het vaakst wordt vergeten

Het voorbehoud moet in de aankondiging van de opdracht staan. Dat is geen formaliteit maar een apart lid van het wetsartikel, en het geldt zowel voor artikel 2.82 als voor 2.82a. Een voorbehoud dat pas verderop in de aanbestedingsstukken opduikt, staat op losse schroeven, want partijen die zich door de aankondiging hebben laten afschrikken hebben zich nooit kunnen melden.

Even belangrijk: dit is een bevoegdheid, geen opdracht. De wet zegt dat de aanbestedende dienst de deelneming kan voorbehouden. Geen enkele gemeente is verplicht dit instrument te gebruiken, en er bestaat geen wettelijk minimum aantal opdrachten dat zo in de markt moet.

De tweede route: artikel 2.82a

Naast de bekende variant staat er een tweede, veel minder gebruikte in de wet. Artikel 2.82a laat een opdrachtgever bepaalde maatschappelijke diensten voorbehouden aan organisaties van een heel ander type. De eisen zijn hier niet kwantitatief maar organisatorisch:

• het doel van de organisatie is een taak van algemeen belang die met die diensten samenhangt;
• winst wordt opnieuw geïnvesteerd in dat doel, of verdeeld op grond van participatieve overwegingen;
• de beheers- of eigendomsstructuur berust op werknemersaandeelhouderschap of op actieve participatie van werknemers, gebruikers of belanghebbenden;
• de aanbestedende dienst heeft in de drie jaar voor de gunning niet al dezelfde diensten aan deze organisatie gegund langs deze weg.

Daar komt een harde begrenzing bij: een overeenkomst die op grond van dit artikel wordt gegund, mag niet langer dan drie jaar duren. De combinatie van die twee regels is bewust. Het artikel is bedoeld om een organisatie een kans te geven, niet om een langlopende relatie buiten de mededinging te houden.

Welke diensten eronder vallen, ligt vast in de CPV-codes uit artikel 77 van de Europese aanbestedingsrichtlijn 2014/24/EU. Dat is een afgebakende lijst; buiten die lijst werkt deze route niet.

Wat het voor een opdrachtnemer betekent

Voor een sociaal bedrijf is een voorbehouden opdracht de gunstigste marktpositie die er bestaat: de concurrentie is beperkt tot bedrijven met dezelfde opgave. Dat maakt het PSO 30+-certificaat meer dan een keurmerk; het is een toegangsbewijs.

En het werkt aan twee kanten tegelijk. In de arbeidsmarktregio Helmond-De Peel geldt bij een voorbehouden opdracht dat een opdrachtnemer met PSO 30+ zijn Social Return-verplichting over de looptijd van het certificaat als volledig uitgevoerd mag beschouwen. Je wint de opdracht doordat je sociaal bent, en je bent daarmee ook meteen klaar met de sociale voorwaarde.