Wat is Social Return?

Wanneer geldt Social Return voor jou?

Social Return is geen wet die op elke opdracht rust. PIANOo stelt expliciet dat de inzet van Social Return geen Europeesrechtelijke verplichting is voor aanbestedende diensten. Een opdrachtgever kiest er dus zelf voor.

Dat betekent niet dat een opdrachtgever niets hoeft. Volgens de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbestedende diensten verplicht zoveel mogelijk maatschappelijke waarde te creëren met hun inkoopopdrachten. Social Return is een van de manieren om daaraan te voldoen, maar niet de enige, en er is geen landelijk uniform Social Return-beleid. Elke opdrachtgever bepaalt zelf in welke gevallen en vanaf welke drempel hij het toepast. Precies daarom loont het om het beleid van jouw opdrachtgever op te zoeken in plaats van uit te gaan van een landelijke regel.

Voor jou als opdrachtnemer ontstaat de verplichting pas op het moment dat de opdrachtgever de voorwaarde opneemt in de aanbesteding en het contract. Vanaf dat moment is het een contractuele afspraak zoals elke andere.

Voor rijksopdrachten is de drempel concreet. Volgens PIANOo past de rijksoverheid social return toe bij aanbestedingen in de categorieën werken en diensten boven 250.000 euro, met een minimale looptijd van zes maanden. Sinds 1 januari 2018 geldt daarbij een beleid waarin maatwerk een grotere rol speelt.

Gemeenten passen social return volgens PIANOo op grote schaal toe, vaak met als subdoel dat het aantal uitkeringsgerechtigden in de eigen gemeente daalt. Hun drempels en percentages verschillen per gemeente.

De regel die het vaakst wordt gemist

Het werk dat mensen uit de doelgroep uitvoeren, moet in directe relatie staan tot het voorwerp van de opdracht. Dat is geen richtlijn maar een wettelijke vereiste.

PIANOo geeft een voorbeeld dat het meteen duidelijk maakt. Bouwt de winnende inschrijver een brug, dan mag de medewerker geen algemene administratie doen die niets met die brug te maken heeft. Wel toegestaan zijn bijvoorbeeld:

• administratie die voor het project zelf wordt gedaan;
• verkeer omleiden op de plek van de bouwwerkzaamheden;
• meebouwen aan de brug;
• veiligheidscontroles uitvoeren.

Deze eis blijft ook gelden bij methodes als de bouwblokkenmethode en de PSO-ladder. PIANOo benadrukt dat expliciet.

Wat een opdrachtgever niet mag vragen

De toepassing van social return moet in overeenstemming zijn met het Unierecht en voldoen aan de beginselen non-discriminatie, objectiviteit, transparantie en proportionaliteit.

Daaruit volgt iets praktisch. Een gemeente kan volgens PIANOo niet voorschrijven dat je mensen uit diezelfde gemeente in dienst neemt, en ook niet dat je die groep via de gemeente moet inhuren. Kom je zo'n eis tegen, dan is dat het waard om aan te kaarten.

Ook proportionaliteit is een echte grens. Bij een kleine opdracht met een lage loonsom kan een social return-eis disproportioneel zijn. PIANOo noemt daarbij het voorbeeld van een opdracht met een geraamde waarde van 50.000 euro en verwijst naar advies 290 van de Commissie van Aanbestedingsexperts.

Bij leveringen wordt social return nagenoeg niet toegepast, omdat de directe arbeidscomponent daar volgens PIANOo vaak een stuk kleiner is.

Op welke drie manieren het in je contract kan staan

Het maakt uit hoe de opdrachtgever social return heeft vormgegeven, want dat bepaalt wanneer je erop wordt afgerekend.

Als minimumeis in de opdrachtspecificatie. Bijvoorbeeld een percentage van de loonsom, een percentage van de aanneemsom, of een aantal arbeidsuren. PIANOo merkt op dat een percentage van de loonsom vaak passend is, omdat er dan een directe relatie is met de arbeidscomponent.

Als gunningscriterium. Social return telt dan mee in de Beste Prijs-Kwaliteitsverhouding. Een opdrachtgever kan meer punten toekennen aan een inschrijving met een hoger percentage, of punten geven voor een plan van aanpak waarin je beschrijft hoe je het gaat doen. Let op: je inschrijving moet volledig controleerbaar zijn voor de aanbestedende dienst, op grond van artikel 2.113 Aanbestedingswet 2012.

Als bijzondere uitvoeringsvoorwaarde. Dan ligt de manier van invullen bij jou als opdrachtnemer. Het verschil met de andere twee is het moment van toetsing: uitvoeringsvoorwaarden worden pas tijdens de uitvoering gecontroleerd.

Bouwblokken en PSO: twee methodes met een addertje

Bij de bouwblokkenmethode benoemt de aanbestedende dienst verschillende social return-activiteiten en koppelt daar bedragen aan. Jij kiest welke activiteiten je inzet, zolang je het gevraagde bedrag haalt. PIANOo waarschuwt daarbij voor één ding: als een aanbestedende dienst bereid is je huidige personeelsbestand mee te wegen, wordt niet voldaan aan de wettelijke vereisten van social return.

De Prestatieladder Socialer Ondernemen is een landelijk meetinstrument en keurmerk dat de mate van sociaal ondernemen objectief zichtbaar maakt. De ladder onderscheidt een directe sociale bijdrage, waarbij je uit eigen initiatief kwetsbare medewerkers inhuurt, en een indirecte sociale bijdrage, waarbij je producten of diensten inkoopt bij andere PSO-gecertificeerde organisaties en SW-bedrijven.

Belangrijk: de vakgroep van PIANOo is van mening dat een inschrijver niet op basis van een behaalde positie op de PSO-ladder kan voldoen aan de gestelde social return-eisen. Een PSO-certificaat vervangt je verplichting dus niet.

Inkopen bij sociale ondernemingen

Naast social return bestaat er een aparte route. Een aanbestedende dienst kan onderzoeken of een opdracht geschikt is om in te besteden of voor te behouden aan sociale ondernemingen of sociale werkvoorzieningen, op grond van artikel 2.82 en 2.82a van de Aanbestedingswet 2012.

Dat is iets anders dan een social return-verplichting bij een gewone opdracht, al lopen de begrippen in de praktijk door elkaar.

Waar je verder moet kijken

Deze pagina beschrijft het landelijke kader. Wat er voor jouw opdracht geldt, staat in de aanbestedingsstukken en in het beleid van je eigen opdrachtgever. Gemeente Amsterdam gaat bijvoorbeeld uit van vijf procent als ondergrens en past comply-or-explain toe, wat betekent dat afwijken mag mits onderbouwd.

Zoek daarom altijd het beleid van je eigen opdrachtgever op. Wij zoeken dat per gemeente en per aanbestedende dienst uit en vermelden bij elk gegeven de bron en de datum waarop wij het hebben gecontroleerd.