Social return en sociaal inkopen bij groenvoorziening

De categorie waar het vaakst geen aanbesteding aan te pas komt

Wij hebben de landelijke regelgevingsbank doorzocht op verordeningen met "alleenrecht" in de titel. Op 11 augustus 2026 stonden er 74 geldende regelingen. Daarvan gaan er 36 over groenonderhoud, onderhoud van de openbare ruimte of het opruimen van zwerfvuil. Dat is meer dan schoonmaak (32), catering (13), postbezorging (12) en drukwerk (5).

De verklaring staat in de verordeningen zelf. Het werk is opdeelbaar in taken die een werkbedrijf met eigen mensen aankan, het speelt zich af op grond die de gemeente in eigendom heeft, en het is er het hele jaar door.

Wat een alleenrecht precies is

Artikel 2.24 sub a van de Aanbestedingswet 2012 haalt opdrachten voor diensten buiten de aanbestedingsplicht als een aanbestedende dienst ze gunt aan een andere aanbestedende dienst op basis van een uitsluitend recht, mits dat recht verenigbaar is met het EU-Werkingsverdrag. Bijna alle gemeenten in deze verzameling verlenen dat recht aan een gemeenschappelijke regeling: Breed, Ergon, Atlant Groep, IJsselmeergroep, Pauw Bedrijven, WerkSaam.

Belangrijk: dit is geen social return-instrument. Er wordt geen percentage gevraagd en er wordt niets verantwoord. Het is een keuze om het werk niet in de markt te zetten. Het effect op werkgelegenheid loopt via de opdrachtnemer zelf, niet via een contractvoorwaarde.

Hoe gemeenten het begrenzen

Een alleenrecht dat het hele pakket omvat, sluit de markt volledig af. De verordeningen laten zien dat gemeenten dat op drie manieren begrenzen.

Naar omvang. Wijchen legt vast dat het alleenrecht "slechts mag worden verleend voor een gedeelte, maximaal 35%, van het totale gemeentelijke pakket voor groenonderhoud en opruimen van zwerfvuil". Zo'n harde bovengrens kwamen wij verder in deze verzameling niet tegen.

Naar type werk. West Maas en Waal beperkt het tot werk dat het werkbedrijf zelf kan uitvoeren: snoeiwerkzaamheden, onkruidbestrijding, steken van graskanten en het verwijderen van blad en vuil. Beverwijk maakt dat voorbehoud omgekeerd en draagt de werkzaamheden op "tenzij IJmond Groen aangeeft deze werkzaamheden niet uit te kunnen voeren".

Naar tijd en gebied. Beverwijk vestigde het alleenrecht voor IJmond Groen in oktober 2025, en uitdrukkelijk voor de jaren 2026 en 2027. Dat is een uitzondering: veel oudere verordeningen zijn "voor onbepaalde tijd" en dragen het begrenzen op aan het college, via een aanwijzingsbesluit. West Maas en Waal noemt zelfs de kernen waar het geldt.

Wat er geldt als het werk wél wordt aanbesteed

Dan gelden de gewone regels, en heeft de Rijksoverheid criteria klaarliggen. Groenvoorzieningen is een van de 44 productgroepen in de MVI-criteriatool met een onderwerp Social Return, met een eis van 5 procent op de loonsom, aanneemsom of het aantal in te zetten uren, een gunningscriterium dat een hoger percentage beloont, en een contractbepaling over de rapportage.

Die vier criteria zijn woordelijk gelijk aan die van de andere 43 productgroepen. Wat wél categoriespecifiek is, is de afbakening, en die is bruikbaar bij het schrijven van je uitvraag. Zij onderscheidt tien typen groenvoorziening en trekt de grens tussen binnen- en buitenstedelijk bij de bebouwde kom, omdat aanleg, gebruik, onderhoud en functie daar verschillen.

Voor de opdrachtnemer

Krijg je een groenopdracht met een social return-eis, dan is de eerste vraag niet welk percentage er staat, maar waarover het wordt gerekend. Over de loonsom, de aanneemsom of het aantal uren levert bij dezelfde 5 procent heel verschillende bedragen op. Bij het ene loket vul je met een half jaar detachering het hele bedrag, bij het andere niet.

Wat er bij jouw opdrachtgever geldt, staat in zijn eigen beleidsdocument. Die staan per opdrachtgever bij elkaar in het register, en per regio op de regiopagina's.