Social return en sociaal inkopen bij schoonmaak
De Rijksoverheid heeft voor de productgroep Schoonmaak kant-en-klare social return-criteria liggen in de MVI-criteriatool, met als eis een norm van 5 procent op de loonsom, aanneemsom of het aantal uren. Daarnaast beleggen tientallen gemeenten hun schoonmaakwerk helemaal buiten de markt om, via een alleenrecht aan het sociale werkbedrijf op grond van artikel 2.24 sub a van de Aanbestedingswet.
Op deze pagina (4)
In het kort
- Schoonmaak is een van de 44 productgroepen waarvoor de MVI-criteriatool van de Rijksoverheid social return-criteria bevat.
- Die criteria zijn niet schoonmaakspecifiek: ze zijn woordelijk gelijk aan die van de 43 andere productgroepen.
- Van de 74 geldende alleenrechtverordeningen in de landelijke regelgevingsbank noemen er 32 schoonmaak of glasbewassing.
- Een alleenrecht is geen social return-eis maar een vrijstelling van de aanbestedingsplicht, en kan alleen aan een andere aanbestedende dienst worden verleend.
- Of jouw eigen schoonmaakinkoop meetelt voor je Social Return-verplichting, bepaalt je opdrachtgever, niet de categorie.
Waarom schoonmaak steeds terugkomt
Schoonmaak is arbeidsintensief, het werk is opdeelbaar in taken van verschillende zwaarte, en het gebeurt op locaties die de opdrachtgever zelf in beheer heeft. Dat maakt het een van de weinige categorieën waarin een opdrachtgever niet alleen een eis kan stellen, maar het werk desgewenst helemaal buiten de markt kan houden.
Beide routes bestaan naast elkaar, en ze zijn niet hetzelfde.
Route 1: de criteria die al klaarliggen
De Rijksoverheid onderhoudt de MVI-criteriatool, waarin voor 48 productgroepen kant-en-klare inkoopcriteria staan. Schoonmaak is er één van, en het hoort bij de 44 productgroepen die een onderwerp Social Return hebben. Vier van de 48 hebben dat niet.
Voor schoonmaak staan er vier criteria klaar:
| Type | Wat het doet |
|---|---|
| Eis | Een norm van 5 procent social return op de loonsom, aanneemsom of het aantal uren |
| Gunningscriterium | Een hoger percentage dan 5 procent wordt hoger gewaardeerd |
| Contractbepaling | De opdrachtnemer rapporteert periodiek over de uitvoering |
| Suggestie | Onderzoek maatwerk via de rijkswerkwijze Maatwerk voor Mensen |
De eis vraagt een plan van aanpak na contractsluiting, waarin de opdrachtnemer onderbouwt hoeveel mensen hij inzet, in welke periode, uit welke regeling zij komen en via welk wervingskanaal. In datzelfde plan moet worden beschreven "op welke wijze voorkomen wordt dat er verdringing van personeel plaatsvindt door medewerkers uit de doelgroep social return".
Eén ding is de moeite waard om te weten voordat je deze criteria overneemt: ze zijn niet schoonmaakspecifiek. De vier criteria zijn woordelijk gelijk aan die van de 43 andere productgroepen met een social return-onderwerp, van Catering tot Wegen. Alleen het criteriumnummer verschilt. Het onderscheid tussen categorieën zit dus niet in de eis, maar in wat er in die categorie feitelijk te doen is.
De afbakening van de productgroep zelf is wel schoonmaakspecifiek en is bruikbaar als scope in je uitvraag: dagelijkse en periodieke reiniging van interieurs, inclusief vloeronderhoud, glasbewassing, sanitair en het vullen van dispensers.
Route 2: het werk helemaal niet aanbesteden
De tweede route staat los van social return, en schoonmaak is na groenonderhoud de categorie waarin zij het vaakst voorkomt: het alleenrecht.
Artikel 2.24 sub a van de Aanbestedingswet 2012 zegt dat deel 2 van de wet niet van toepassing is op opdrachten voor diensten die een aanbestedende dienst gunt aan een andere aanbestedende dienst op basis van een uitsluitend recht, mits dat recht verenigbaar is met het EU- Werkingsverdrag. Een gemeente kan haar schoonmaak dus zonder aanbesteding aan haar sociale werkbedrijf gunnen, als zij dat recht netjes vastlegt en publiceert.
Wij hebben de landelijke regelgevingsbank doorzocht op verordeningen met "alleenrecht" in de titel. Op 11 augustus 2026 stonden er 74 geldende regelingen. Daarvan noemen er 32 schoonmaak of glasbewassing. Een greep:
| Gemeente | Uitvoerder | In werking |
|---|---|---|
| Lisse en Hillegom | Mareschoon, onderdeel van Maregroep | 2011 |
| Oost Gelre | Hameland Facilitair | 2012 |
| Medemblik | WerkSaam | 2015 |
| Stichtse Vecht | Pauw Bedrijven | 2016 |
| Laarbeek | sociale werkvoorziening, bij aanwijzingsbesluit | 2016 |
| Cranendonck | sociale werkvoorziening, bij aanwijzingsbesluit | 2019 |
| Alblasserdam | Stichting Leerwerkbedrijf Alblasserdam | 2023 |
Twee dingen vallen op aan die verzameling.
Het motief staat er soms letterlijk in. Alblasserdam schrijft in de overwegingen dat de gemeente "in het kader van social return on investment voor de exploitatie van de schoonmaak van het gehele pand gebruik wenst te maken van de inzet van mensen met een achterstand op de arbeidsmarkt". Dat is de meest expliciete koppeling tussen alleenrecht en social return die wij in deze verzameling tegenkwamen.
De kwaliteit moet elders worden geborgd. Zonder aanbesteding is er geen bestek. Lisse en Hillegom lossen dat op met een Handboek schoonmaakonderhoud en glasbewassing, "het plan waarin is beschreven waaraan het schoonmaakonderhoud dient te voldoen". Stichtse Vecht werkt met een lijst van panden als bijlage bij de verordening. Cranendonck en Alblasserdam leggen vast dat het werkbedrijf marktconforme tarieven hanteert.
Wat dit betekent als jij de opdrachtnemer bent
Een alleenrecht en een social return-eis wijzen tegengestelde kanten op. Bij een alleenrecht is er voor jou geen opdracht: het werk gaat naar het werkbedrijf. Bij een social return-eis win je de opdracht wél, en komt de verplichting daarna.
Voor die tweede situatie geldt: de categorie bepaalt niets. Wat je moet leveren staat in het beleidsdocument van de opdrachtgever die de eis stelde, en dat verschilt per gemeente en per arbeidsmarktregio, tot in het percentage en de rekengrondslag toe. Zoek je opdrachtgever op in het register van opdrachtgevers voordat je iets toezegt.
En andersom: koop je zelf schoonmaak in bij een sociale onderneming of een PSO-gecertificeerd bedrijf, dan is dat niet automatisch invulling van je eigen verplichting. Of dat meetelt, en tegen welke waarde, bepaalt je opdrachtgever. Hoe die afweging werkt, staat in Social Return invullen.
Veelgestelde vragen
Wat is een alleenrecht bij schoonmaak?
Waarom staat er zo vaak een handboek bij een alleenrecht schoonmaak?
Mag een gemeente haar schoonmaak zomaar aan het SW-bedrijf gunnen?
Bronnen
Elke feitelijke claim op deze pagina steunt op een van deze bronnen. Staat er iets niet bij, dan hebben wij het niet kunnen bevestigen en staat het er niet. Zo controleren wij een bron, en klopt er iets niet, geef het door.
- MVI-criteriatool, productgroep Schoonmaak, criterium 021.019Rijksoverheid, MVI-criteriatool · · geraadpleegd op De opdrachtnemer hanteert voor de uitvoering van de opdracht een norm van 5% social return op de [x]. De opdrachtnemer dient [x] na contractsluiting een plan van aanpak in waarin wordt beschreven op welke manier invulling wordt gegeven aan deze eis. De invulling dient een relatie te hebben met de opdracht, maar hoeft niet in alle gevallen op locaties van de opdrachtnemer te geschieden.
- MVI-criteriatool, afbakening van de productgroep SchoonmaakRijksoverheid, MVI-criteriatool · geraadpleegd op De productgroep Schoonmaak omvat de dagelijkse en periodieke reiniging van interieurs in gebouwen. Hierbij gaat het zowel om reguliere en specialistische reiniging. Onder de afbakening vallen ook vloeronderhoud en glasbewassing, het schoonmaken van sanitaire voorzieningen en het vullen van dispensers in de sanitaire ruimtes.
- Verordening alleenrecht schoonmaak gemeentelijke werklocaties Cranendonck 2019Gemeente Cranendonck, via lokaleregelgeving.overheid.nl · · geraadpleegd op De gemeente wil voor de inkoop van diensten met betrekking tot de schoonmaakwerkzaamheden voor onbepaalde tijd gebruik maken van de in artikel 11 van de Europese richtlijn 2014/24/EU en artikel 2.24 sub a van de Aanbestedingswet 2012 geboden mogelijkheid van vrijstelling van de aanbestedingsplicht door middel van toekenning van een alleenrecht.
- Verordening alleenrecht Stichting Leerwerkbedrijf Alblasserdam 2023Gemeente Alblasserdam, via lokaleregelgeving.overheid.nl · · geraadpleegd op de gemeente Alblasserdam in het kader van social return on investment voor de exploitatie van de schoonmaak van het gehele pand gebruik wenst te maken van de inzet van mensen met een achterstand op de arbeidsmarkt.
- Verordening alleenrecht schoonmaakdienst Stichtse VechtGemeente Stichtse Vecht, via lokaleregelgeving.overheid.nl · geraadpleegd op Aan de gemeenschappelijke regeling sociale werkvoorziening Pauw Bedrijven wordt, bij uitsluiting van andere hiervoor in aanmerking komende partijen, het recht voorbehouden de volgende werkzaamheden te verrichten ten behoeve van de gemeente Stichtse Vecht: Nader te omschrijven schoonmaakwerkzaamheden in de objecten van de gemeentelijke organisatie.
- Verordening alleenrecht schoonmaakonderhoud gemeentelijke objecten LisseGemeente Lisse, via lokaleregelgeving.overheid.nl · geraadpleegd op Handboek schoonmaakonderhoud en glasbewassing: Het plan waarin is beschreven waaraan het schoonmaakonderhoud dient te voldoen; SW-bedrijf Mareschoon: Bedrijfsonderdeel van Maregroep dat schoonmaakdiensten verleent.
- Aanbestedingswet 2012, artikel 2.24Overheid.nl, wetten.nl · geraadpleegd op In afwijking van de artikelen 2.1 tot en met 2.6a is het bepaalde bij of krachtens deel 2 van deze wet niet van toepassing op overheidsopdrachten voor diensten die door een aanbestedende dienst worden gegund aan een andere aanbestedende dienst of aan een samenwerkingsverband van aanbestedende diensten op basis van een uitsluitend recht dat aan die andere aanbestedende dienst of het desbetreffende samenwerkingsverband is verleend, mits dit uitsluitend recht verenigbaar is met het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.